Zanim dron zostanie wykorzystany do ochrony infrastruktury krytycznej, wsparcia służb czy działań kryzysowych, musi udowodnić, że potrafi działać bezpiecznie także wtedy, gdy warunki przestają być idealne. Liczy się nie tylko maszyna, ale cały system: łączność, procedury, operatorzy, dane i zdolność reagowania na nieprzewidziane sytuacje. Centra Kompetencji BSP (CK) i Ośrodki Poligonowo-Szkoleniowe (OPS) tworzone przez Polską Agencję Żeglugi Powietrznej w ramach Krajowego Programu Odbudowy (KPO) mają być miejscem, w którym takie rozwiązania można sprawdzić, zanim trafią do rzeczywistych zastosowań.

— ARTYKUŁ SPONSOROWANY —

W perspektywie długoterminowej CK i OPS mogą stać się ważnym elementem budowania odporności państwa oraz bezpiecznego wykorzystywania technologii bezzałogowych w otoczeniu infrastruktury krytycznej.

Bezpieczeństwo to więcej niż sprawny dron

W debacie o bezzałogowych statkach powietrznych uwaga często koncentruje się na parametrach samej platformy: zasięgu, udźwigu, czasie lotu czy rodzaju przenoszonych sensorów. Tymczasem bezpieczeństwo operacji zależy od znacznie większej liczby elementów.

Dron musi pozostawać częścią spójnego systemu obejmującego między innymi:

• niezawodną łączność z operatorem lub centrum nadzoru,
• właściwe planowanie operacji,
• aktualne informacje o ograniczeniach przestrzeni powietrznej,
• świadomość obecności innych użytkowników,
• procedury na wypadek utraty łączności lub nawigacji,
• możliwość bezpiecznego przerwania albo zakończenia misji,
• ochronę danych i kanałów komunikacyjnych,
• odpowiedzialność za podejmowanie decyzji operacyjnych.

Dopiero połączenie tych elementów pozwala myśleć o regularnym wykorzystaniu BSP w zadaniach istotnych z punktu widzenia administracji, służb oraz operatorów infrastruktury.

Centra Kompetencji BSP tworzą środowisko, w którym poszczególne warstwy systemu mogą być testowane razem, a nie wyłącznie jako odrębne produkty technologiczne.

Od laboratorium do rzeczywistej operacji

Część testów można przeprowadzić w laboratorium lub środowisku symulacyjnym. Takie badania są konieczne, ale nie odwzorowują wszystkich warunków spotykanych podczas rzeczywistych lotów.

W praktyce system bezzałogowy funkcjonuje w zmieniającym się otoczeniu. Na jego działanie wpływają ukształtowanie terenu, zabudowa, warunki meteorologiczne, dostępność sieci telekomunikacyjnych, obecność innych użytkowników przestrzeni oraz ograniczenia wynikające z lokalnych zasad wykonywania lotów.

Dlatego przed zastosowaniem nowej technologii w zadaniach związanych z bezpieczeństwem lub infrastrukturą krytyczną potrzebne jest środowisko umożliwiające kontrolowane przejście przez kolejne etapy:

1. sprawdzenie technologii w warunkach podstawowych,
2. walidację łączności i procedur operacyjnych,
3. testy reakcji na sytuacje nietypowe,
4. ćwiczenia z udziałem operatorów i użytkowników końcowych,
5. demonstrację kompletnego scenariusza operacyjnego,
6. przygotowanie do wdrożenia w środowisku docelowym.

CK i OPS mają zapewniać właśnie taką ścieżkę. Pozwalają połączyć testy techniczne z oceną organizacji operacji, przygotowaniem personelu oraz analizą współdziałania różnych systemów.

Odporność łączności i nawigacji

Zaawansowane operacje BSP w dużym stopniu zależą od systemów łączności i nawigacji. W szczególności dotyczy to lotów poza zasięgiem wzroku operatora, w których statek może znajdować się wiele kilometrów od miejsca startu.

Utrata lub pogorszenie jakości sygnału nie musi wynikać wyłącznie z celowego działania. Przyczyną mogą być także ukształtowanie terenu, zakłócenia elektromagnetyczne, awaria elementu systemu, przeciążenie infrastruktury telekomunikacyjnej albo niewystarczające pokrycie danego obszaru.

Z tego powodu systemy BSP powinny być projektowane z uwzględnieniem scenariuszy degradacji poszczególnych usług. Konieczne jest sprawdzenie, czy po utracie podstawowego kanału komunikacyjnego statek:

• przełączy się na rozwiązanie zapasowe,
• utrzyma kontrolowany lot,
• wykona wcześniej zaprogramowaną procedurę,
• wróci do miejsca startu,
• przejdzie do bezpiecznego obszaru,
• zakończy operację bez stwarzania dodatkowego zagrożenia.

Podobne znaczenie ma odporność na utratę lub pogorszenie jakości danych nawigacyjnych. System nie może opierać całego bezpieczeństwa wyłącznie na jednym źródle informacji o położeniu.

CK i OPS mogą umożliwiać badanie takich sytuacji w kontrolowanych warunkach, z zachowaniem procedur bezpieczeństwa i przy odpowiedniej organizacji przestrzeni. Nie chodzi przy tym o tworzenie otwartego poligonu do dowolnych eksperymentów, lecz o przygotowanie profesjonalnego środowiska walidacyjnego, w którym zakres każdego testu wynika z wcześniej uzgodnionego scenariusza.

Świadomość sytuacyjna w przestrzeni powietrznej

Rozwój rynku wymaga nie tylko coraz doskonalszych dronów, ale również lepszej informacji o tym, co dzieje się w przestrzeni powietrznej.

Wraz ze wzrostem liczby operacji coraz ważniejsze stają się:

• identyfikacja aktywnych lotów,
• aktualna informacja o strefach i ograniczeniach,
• monitorowanie zgodności realizowanej misji z zatwierdzonym planem,
• wykrywanie nieprawidłowości,
• wymiana informacji pomiędzy systemami,
• prezentowanie danych w sposób wspierający decyzje operacyjne.

Infrastruktura trackingowa i usługi cyfrowe rozwijane w ramach projektu KPO mają zwiększać świadomość sytuacyjną operatorów oraz podmiotów uczestniczących w organizacji lotów. W przyszłości może to wspierać także bezpieczną koordynację większej liczby operacji realizowanych w jednym regionie.

Centra Kompetencji będą miejscem, w którym można sprawdzać nie tylko zdolność wykrycia statku powietrznego, lecz cały przepływ informacji: od rejestracji i planowania misji, przez rozpoczęcie lotu i jego monitoring, aż po reakcję na zdarzenie odbiegające od przyjętego scenariusza.

Wsparcie ochrony infrastruktury krytycznej

Systemy bezzałogowe mają duży potencjał w monitorowaniu obiektów i sieci istotnych dla funkcjonowania państwa. Mogą wspierać inspekcje infrastruktury energetycznej, transportowej, telekomunikacyjnej, przemysłowej oraz hydrotechnicznej.

Ich przewagą jest możliwość szybkiego dotarcia do trudno dostępnych miejsc, regularnego pozyskiwania danych i ograniczania konieczności wysyłania personelu w obszary niebezpieczne.

Nie oznacza to jednak, że każdy system BSP jest automatycznie gotowy do pracy w takim środowisku. Przed wdrożeniem trzeba potwierdzić między innymi:

• niezawodność platformy,
• jakość pozyskiwanych danych,
• odporność łączności,
• sposób reagowania na awarie,
• bezpieczeństwo osób i mienia,
• zgodność przetwarzania danych z wymaganiami użytkownika,
• zdolność współpracy z systemami wykorzystywanymi przez zarządcę infrastruktury,
• możliwość powtarzalnego wykonywania tej samej misji.

CK i OPS mogą ograniczyć ryzyko wdrożenia technologii, która dobrze prezentuje się podczas jednorazowego pokazu, ale nie jest jeszcze gotowa do regularnej pracy.

W takim modelu pierwszym etapem nie jest zakup rozwiązania przez instytucję publiczną lub operatora infrastruktury. Najpierw problem operacyjny zostaje zdefiniowany, następnie technologia jest testowana, a jej możliwości są porównywane z rzeczywistymi wymaganiami. Dopiero pozytywna walidacja otwiera drogę do pilotażu i dalszego wdrożenia.

Miejsce wspólnych ćwiczeń i przygotowania procedur

Odporność państwa zależy nie tylko od sprzętu. Równie ważne są kompetencje ludzi oraz zdolność współpracy pomiędzy różnymi instytucjami.

Sytuacje kryzysowe wymagają jasnego podziału odpowiedzialności, sprawnej wymiany informacji i wcześniej przećwiczonych procedur. Dotyczy to szczególnie działań, w których w jednym obszarze mogą funkcjonować jednocześnie służby, operatorzy infrastruktury, lotnictwo załogowe oraz zespoły wykorzystujące BSP.

OPS mogą być wykorzystywane do organizowania ćwiczeń scenariuszowych służących:

• testowaniu procedur reagowania,
• szkoleniu operatorów,
• sprawdzaniu współdziałania kilku zespołów,
• doskonaleniu komunikacji,
• ocenie narzędzi wspierających dowodzenie,
• analizie sposobu wykorzystania danych pozyskanych przez drony.

Takie ćwiczenia pozwalają identyfikować potencjalne wyzwania organizacyjne jeszcze przed wystąpieniem rzeczywistych zdarzeń. Jednocześnie stanowią podstawę do wypracowywania sprawdzonych standardów i procedur, które mogą być następnie wdrażane w kolejnych regionach oraz instytucjach.

Kontrolowane środowisko dla technologii dual-use

Wiele rozwiązań dronowych ma charakter dual-use. Ta sama platforma może być wykorzystywana do inspekcji przemysłowych, poszukiwania osób zaginionych, monitorowania skutków powodzi albo ochrony infrastruktury.

Podobnie systemy łączności, nawigacji, detekcji i analizy danych mogą znajdować zastosowanie zarówno na rynku cywilnym, jak i w zadaniach związanych z bezpieczeństwem publicznym.

Rozwój tych technologii wymaga jednak jasnych zasad dostępu do środowiska testowego. Konieczne jest pogodzenie potrzeb przemysłu z wymaganiami bezpieczeństwa, ochroną danych i odpowiedzialnością instytucji uczestniczących w testach.

CK i OPS mogą pełnić rolę neutralnej platformy, w której technologie są oceniane na podstawie parametrów operacyjnych i rzeczywistych potrzeb, a nie wyłącznie deklaracji producentów. Takie podejście może skracać drogę od prototypu do zastosowania, jednocześnie ograniczając ryzyko dla przyszłego użytkownika.

Bezpieczny rozwój zamiast niekontrolowanego eksperymentowania

Technologie bezzałogowe będą coraz częściej wykorzystywane w zadaniach o znaczeniu publicznym. Procesu tego nie należy ani sztucznie hamować, ani pozostawiać bez odpowiednich mechanizmów kontroli.

Najbardziej racjonalnym podejściem jest stworzenie warunków, w których innowacje mogą być rozwijane etapowo, pod nadzorem i według wcześniej określonych zasad.

Taka jest potencjalna rola CK i OPS. Mają tworzyć miejsce pomiędzy laboratorium a rzeczywistym środowiskiem operacyjnym. Miejsce, w którym technologia jest poddawana wymagającym testom, operatorzy zdobywają kompetencje, instytucje oceniają przydatność rozwiązań, a procedury są sprawdzane przed wdrożeniem.

W tym ujęciu Centra Kompetencji BSP nie są tylko elementem rozwoju rynku dronowego. Mogą stać się częścią szerszego systemu budowania odporności technologicznej, operacyjnej i instytucjonalnej państwa.

Drony mogą zwiększać bezpieczeństwo, ale tylko wtedy, gdy same pozostają częścią bezpiecznego, odpornego i kontrolowanego systemu. CK i OPS mają stworzyć warunki, aby taki system rozwijał się w Polsce w sposób odpowiedzialny i przewidywalny.

---